Οι κλάδοι της αεροναυπηγικής και της αεροδιαστημικής είναι μεν τεχνολογικώς και οικονομικώς διακριτοί αλλά και στενά αλληλοσυνδεόμενοι λόγω των βιομηχανικών και πολιτικών τους επιπτώσεων και των άμεσα ενδιαφερόμενων συντελεστών, κλάδους όπου η Ευρώπη έχει παράδοση επιτυχιών και οικονομικό και εμπορικό δυναμικό. Οι δύο αυτοί κλάδοι θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια στερεή τεχνολογική και εμπορική βάση για την ευρωπαϊκή πολιτική ασφάλειας και άμυνας. Οι επενδύσεις ωστόσο των ΗΠΑ στην αεροδιαστημική είναι τρεις έως έξι φορές υψηλότερες, ανάλογα με τον κλάδο. Σε ένα όλο και πιο απαιτητικό ανταγωνιστικό περιβάλλον, οι προβλέψιμες παγκόσμιες ανάγκες των αερομεταφορών κατά τα δεκαπέντε επόμενα έτη αντιστοιχούν σε 14000 περίπου νέα αεροσκάφη, τα οποία αντιπροσωπεύουν αγορά αξίας 1000 δισεκατομμυρίων ευρώ. Aλλά ενώ η ευρωπαϊκή αγορά αντιπροσωπεύει 20% της διεθνούς αγοράς της πολιτικής αεροπλοΐας, το μέρος της ευρωπαϊκής βιομηχανίας στην παγκόσμια αγορά είναι μικρότερο του 10%. H αμερικανική βιομηχανία είναι, βέβαια, πρώτη με μεγάλη απόσταση στις εξαγωγές αεροναυπηγικού υλικού, τόσο πολιτικού όσο και πολεμικού. Στον αεροδιαστημικό τομέα η αμερικανική υπεροχή είναι ακόμη πιο έκδηλη.
Kατά τη δεκαετία του '70 η αεροναυπηγική βιομηχανία είχε προχωρήσει σε ενδο-ευρωπαϊκή συνεργασία πιο μακριά από οποιονδήποτε άλλον βιομηχανικό τομέα, αλλά σε διμερές μάλλον παρά σε ευρωπαϊκό επίπεδο (Concorde και Airbus). Aυτά τα διμερή ή πολυμερή σχέδια υπέφεραν από τις αντιφάσεις των εθνικών πολιτικών, την ανυπαρξία μιας κοινής εμπορικής στρατηγικής και την απουσία κοινής χρηματοδότησης. Έτσι ενώ τα προγράμματα Concorde και Airbus ήταν και τα δύο αναμφισβήτητες τεχνικές επιτυχίες, μόνο το πρόγραμμα Airbus γνώρισε την εμπορική επιτυχία. H επιτυχία του κονσόρτσιουμ Airbus ανησυχεί τις Hνωμένες Πολιτείες, που βλέπουν να απειλείται η εμπορική τους υπεροχή στο πεδίο των πολιτικών αεροπλάνων. Αν και η Kοινότητα δεν συμμετέχει άμεσα στο πρόγραμμα Airbus και στα ενεχόμενα κίνητρα, το βάρος της μετράει στις διαπραγματεύσεις με τους Aμερικανούς.
H ευρωπαϊκή πολιτική στον τομέα της αεροναυπηγικής, βασιζόμενη σε μη αναγκαστικές διατάξεις, περιορίζεται σε συντονισμένες δράσεις και σε διαβουλεύσεις μεταξύ των κρατών μελών, ιδίως σε διεθνές επίπεδο [Ψήφισμα και δήλωση του Συμβουλίου]. Εκτός από την πραγματική απελευθέρωση του τομέα, η ανταγωνιστικότητα εξαρτάται από την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη. Από το 1989, η ΕΚ/ΕΕ συγχρηματοδοτεί προγράμματα έρευνας στους τομείς της αεροναυπηγικής και του διαστήματος [Απόφαση 1982/2006, βλ. το τμήμα 18.2.6]. Στον τομέα της αεροναυπηγικής, η ευρωπαϊκή έρευνα καλύπτει κατά προτεραιότητα την ανάπτυξη τεχνολογιών αιχμής για ολοκληρωμένο σχεδιασμό και παραγωγή, για μείωση της ενεργειακής κατανάλωσης, των εκπομπών και του θορύβου, καθώς και την ανάπτυξη τεχνολογιών που βελτιώνουν τη λειτουργική ασφάλεια και αποτελεσματικότητα διαφόρων τύπων αεροπλάνων. Στο πεδίο του διαστήματος, η ΕΤΑ συμβάλει στην ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής διαστημικής πολιτικής, συμπληρωματικά προς τις προσπάθειες που αναπτύσσουν στον τομέα αυτό τα κράτη μέλη και άλλοι σημαντικοί συντελεστές όπως ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος.
Η Συνθήκη της Λισαβόνας θέσπισε για πρώτη φορά μια νομική βάση για την ευρωπαϊκή διαστημική πολιτική. Το άρθρο 189 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ δηλώνει ότι η Ένωση καταστρώνει ευρωπαϊκή πολιτική διαστήματος, προκειμένου να προωθηθούν η επιστημονική και τεχνική πρόοδος, η βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και η εφαρμογή των πολιτικών της, Για τον σκοπό αυτό, μπορεί να προωθεί κοινές πρωτοβουλίες, να υποστηρίζει την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη και να συντονίζει τις αναγκαίες προσπάθειες για την εξερεύνηση και τη χρησιμοποίηση του διαστήματος. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, αποφασίζοντας σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία, θεσπίζουν τα απαραίτητα μέτρα, που μπορούν να λάβουν τη μορφή ενός ευρωπαϊκού προγράμματος για το διάστημα, αποκλειομένης οποιασδήποτε εναρμόνισης των νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων των κρατών μελών. H Ένωση καθιερώνει κάθε ωφέλιμη σύνδεση με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος.
Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος (ΕΟΔ) άρχισε τις δραστηριότητές του το 1975. Τώρα ο ΕΟΔ έχει 19 κράτη μέλη:, τα μέλη της ΕΕ-15 συν τη Ρουμανία, την Τσεχία, την Ελβετία και τη Νορβηγία. Η ΕΕ και ο ΕΥΔ δεν έχουν επίσημη σχέση, αλλά συνεργάζονται στα πλαίσια συμφωνίας. Κατά τα πρώτα εικοσιπέντε χρόνια της ύπαρξης του, ο ΕΟΔ εξύψωσε τη θέση της Ευρώπης από κομπάρσου σε πρωταγωνιστή, με σημαντική αυτονομία στα περισσότερα θέματα της διαστημικής τεχνολογίας και με δυνατότητες παγκοσμίων καινοτομιών. Οι πύραυλοι Αριάδνη (Ariane) που κατασκευάζει ο ΕΟΔ έχουν κατακτήσει σημαντικό μέρος της αγοράς των εμπορικών εκτοξεύσεων δορυφόρων, παρόλο που η αμερικανική διαστημική βιομηχανία ωφελείται από τη δημόσια χρηματοδότηση και τη τεχνολογική ώθηση του πολεμικού διαστημικού τομέα, που είναι ακόμη μικρός στην Ευρώπη.
Η Ευρώπη χρειάζεται μια αποτελεσματική διαστημική πολιτική, που θα της επιτρέψει να εξασφαλίσει ηγετική θέση σε επιλεγμένες δραστηριότητες, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά συμφέροντα και αξίες. Προκειμένου να διαδραματίσει ένα τέτοιο ρόλο, η ΕΕ βασίζεται όλο και περισσότερο σε αυτόνομες διαδικασίες λήψης αποφάσεων, βάσει πληροφοριών που σχετίζονται με το διάστημα και τα συστήματα επικοινωνιών. Σε ανακοίνωση με τίτλο «Η Ευρώπη και το διάστημα: ένα νέο κεφάλαιο», η οποία εκδόθηκε από την Επιτροπή με τη σύμφωνη γνώμη του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος, προσδιορίζει τους τρεις άξονες της ευρωπαϊκής στρατηγικής για το διάστημα: ενίσχυση της βάσης για δραστηριότητες που αφορούν το διάστημα έτσι ώστε να διαφυλάξει η Ευρώπη την ανεξάρτητη και επιτρεπτή πρόσβαση στο διάστημα, βελτίωση της επιστημονικής γνώσης και αξιοποίηση των τεχνολογιών του διαστήματος από την κοινωνία και τις αγορές [COM/2000/597]. Η στρατηγική στοχεύει στη δημιουργία των απαραίτητων πολιτικών και κανονιστικών συνθηκών για τις δραστηριότητες που αφορούν το διάστημα, στην ενέργεια ως καταλύτη στις κοινές προσπάθειες έρευνας και ανάπτυξης και στη συνένωση όλων των φορέων γύρω από κοινούς πολιτικούς στόχους σε έργα ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος.
Μια συμφωνία-πλαίσιο μεταξύ της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος στοχεύει στη συνεκτική και προοδευτική διαμόρφωση συνολικής Ευρωπαϊκής διαστημικής πολιτικής [Συμφωνία-πλαίσιο και απόφαση 2004/578]. Η πολιτική αυτή επιδιώκει ιδίως: τη σύνδεση της ζήτησης για υπηρεσίες και εφαρμογές που χρησιμοποιούν διαστημικά συστήματα προς υποστήριξη των ευρωπαϊκών πολιτικών με την προσφορά των αναγκαίων διαστημικών συστημάτων και υποδομών ώστε να υπάρξει ανταπόκριση στη ζήτηση αυτή, τη διασφάλιση της ανεξάρτητης και αποδοτικής ως προς το κόστος πρόσβασης της Ευρώπης στο διάστημα και την ανάπτυξη άλλων πεδίων στρατηγικού ενδιαφέροντος που είναι απαραίτητα για την ανεξάρτητη χρήση και εφαρμογή διαστημικών τεχνολογιών στην Ευρώπη.
Ένα σημαντικό στοιχείο της ευρωπαϊκής διαστημικής πολιτικής είναι η ανάπτυξη παγκόσμιων δορυφορικών συστημάτων πλοήγησης (GNSS), ανταποκρινόμενων στις ανάγκες των ιδιωτικών χρηστών [COM/98/29, βλ. επίσης το τμήμα 18.2.6]. Η ευρωπαϊκή πολιτική δορυφορικής ραδιοπλοήγησης έχει ως στόχους τον καθορισμό, την ανάπτυξη, την κατασκευή και την εκμετάλλευσητων δύο ευρωπαϊκών συστημάτων δορυφορικής ραδιοπλοήγησης, που υλοποιούνται στο πλαίσιο των προγραμμάτων Galileo και EGNOS [Κανονισμός 683/2008], τα οποία εντάσσονται στο πρόγραμμα δράσης της Λισαβόνας για την ανάπτυξη και την απασχόληση. Η ΕΚ/ΕΕ έχει συνάψει με τον ESA πολυετή συμφωνία ανάθεσης για τον σχεδιασμό και τα τεχνικά θέματα των προγραμμάτων. Έχει επίσης συνάψει συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής για την προώθηση, εγκατάσταση και χρήση των συστημάτων δορυφορικής πλοήγησης GALILEO και GPS και των σχετικών εφαρμογών [Απόφαση 2011/901 και Συμφωνία].
Το πρόγραμμα GALILEO έχει ως στόχο τη δημιουργία της πρώτης υποδομής παγκόσμιας δορυφορικής ραδιοπλοήγησης και εντοπισμού θέσεως μέσω δορυφόρου, η οποία είναι σχεδιασμένη ειδικά για μη στρατιωτικούς σκοπούς και περιλαμβάνει συστοιχία δορυφόρων και παγκόσμιο δίκτυο σταθμών εδάφους. Αναμένεται ότι το πρόγραμμα θα συμβάλει στην ανάπτυξη πολλών εφαρμογών σε τομείς που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με κοινές πολιτικές, όπως οι μεταφορές (εντοπισμός και μέτρηση της ταχύτητας οχημάτων), η ασφάλιση, τα διόδια σε αυτοκινητοδρόμους και η επιβολή του νόμου (παρακολούθηση υπόπτων και μέτρα καταπολέμησης της εγκληματικότητας). Το σύστημα EGNOS είναι μια υποδομή για την παρακολούθηση και τη διόρθωση των σημάτων που εκπέμπονται από τα υφιστάμενα παγκόσμια συστήματα δορυφορικής ραδιοπλοήγησης. Περιλαμβάνει σταθμούς εδάφους και πομποδέκτες εγκατεστημένους σε γεωσταθερούς δορυφόρους. Η παγκόσμια παρακολούθηση για το περιβάλλον και την ασφάλεια (GMES) είναι ευρωπαϊκό πρόγραμμα παρακολούθησης της γης που εκτελείται, υπό τον έλεγχο της Ένωσης, στο πλαίσιο εταιρικής σχέσης με τα κράτη μέλη και τον ΕΟΔ για την πρόσβαση σε ακριβή στοιχεία και πληροφορίες στον τομέα του περιβάλλοντος και της ασφάλειας, προσαρμοσμένα στις ανάγκες των χρηστών [Κανονισμός 911/2010, βλ. επίσης το τμήμα 16.2].
Δεδομένης της ανάγκης για την επαρκή προάσπιση και εκπροσώπηση των ουσιωδών δημόσιων συμφερόντων, λόγω του στρατηγικού χαρακτήρα των ευρωπαϊκών προγραμμάτων δορυφορικής ραδιοπλοήγησης, ο Οργανισμός του ευρωπαϊκού GNSS διαχειρίζεται τα δημόσια συμφέροντα που συνδέονται με τα ευρωπαϊκά προγράμματα GNSS [Κανονισμός 912/2010]. Ο Οργανισμός αυτός είναι η αναθέτουσα αρχή έναντι του ιδιωτικού αναδόχου, την κοινή επιχείρηση Galileo, που είναι επιφορτισμένη με την υλοποίηση και τη διαχείριση των φάσεων εγκατάστασης και λειτουργίας του GALILEO [Κανονισμός 876/2002]. Ο Οργανισμός έχει επίσης την ευθύνη της διαχείρισης της συμφωνίας με τον οικονομικό φορέα εκμετάλλευσης του EGNOS. Συντονίζει τις ενέργειες των κρατών μελών όσον αφορά τις συχνότητες που απαιτούνται για να διασφαλιστεί η λειτουργία του συστήματος και έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί όλες τις εν λόγω συχνότητες ανεξαρτήτως του τόπου εγκατάστασης του συστήματος. Το Συμβούλιο μπορεί, ομόφωνα, να δίνει εντολές στον Οργανισμό του GNSS και τον ανάδοχο του συστήματος, σε δύο συγκεκριμένες περιπτώσεις: όταν απειλείται η ασφάλεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή κράτους μέλους από τη λειτουργία ή τη χρήση του συστήματος ή όταν απειλείται το σύστημα ως αποτέλεσμα διεθνούς κρίσης [Κοινή δράση 2004/552].
