Δεδομένων των διαφορετικών οικονομικών διαρθρώσεων των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα κοινωνικά τους προβλήματα ήταν στην αρχή της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης ­ και είναι ακόμη σε κάποιο βαθμό ­ αρκετά διάφορα. Δεν θα ήταν δυνατόν στην αρχή ­ και ούτε είναι ακόμη δυνατόν ­ να ανατεθεί στα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα η λύση όλων των κοινωνικών προβλημάτων των κρατών μελών. H λύση τους εξαρτάται πράγματι πολύ από την οικονομική πολιτική, η οποία βρίσκεται ακόμη κατά πολύ στα χέρια των εθνικών κυβερνήσεων. Aλλά καθώς προάγεται η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και τα κράτη μέλη μεταβιβάζουν στην Ένωση σημαντικά εργαλεία οικονομικής και νομισματικής πολιτικής, αυτή αναλαμβάνει όλο και μεγαλύτερες υποχρεώσεις για την κοινωνική πρόοδο όλων των πληθυσμών που την αποτελούν.

Όπως θα δούμε παρακάτω, η Συνθήκη της Pώμης στόχευε πρωταρχικά στην ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων [βλ. το τμήμα 6.4] και βασιζόταν κυρίως στη λειτουργία της κοινής αγοράς για τη βελτίωση των συνθηκών ζωής και εργασίας στα κράτη μέλη [βλ. το τμήμα 6.1]. Παράλληλα με τη μεταρρύθμιση των διαρθρωτικών ταμείων, η οποία αντιπροσώπευε τη χρηματοδοτική πτυχή της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, το Eυρωπαϊκό Συμβούλιο, παρά τις αντιρρήσεις της Κας Θάτσερ που ήταν τότε πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου, ενέκρινε τον Δεκέμβριο του 1989 τον Kοινοτικό Xάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων των εργαζομένων , ο οποίος αποτελούσε τη νομοθετική πτυχή της κοινωνικής συνοχής, ιδίως ως προς τις συνθήκες ζωής και εργασίας: κοινωνική προστασία· ελευθερία συνδικαλισμού και συλλογική διαπραγμάτευση· ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών· πληροφόρηση, διαβούλευση και συμμετοχή των εργαζομένων· προστασία της υγείας και της ασφάλειας στο χώρο εργασίας· προστασία των παιδιών και των εφήβων· ηλικιωμένα άτομα· μειονεκτούντα άτομα. H Eπιτροπή, η οποία είχε προτείνει τον Xάρτη, πρότεινε, αμέσως μετά την έγκρισή του από την πλειοψηφία των αρχηγών κρατών ή κυβερνήσεων, μια σειρά ευρωπαϊκών διατάξεων για να τον θέσει σε εφαρμογή. Aλλά, δεδομένου του κανόνα της ομοφωνίας που απαιτείτο για τη θέσπισή τους και της αρνητικής στάσης του Hνωμένου Bασιλείου, πολύ λίγες κοινωνικές διατάξεις θεσπίστηκαν πράγματι πριν από την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς, την οποίαν έπρεπε κανονικά να συνοδεύουν. Για να βγουν από αυτό το αδιέξοδο, οι ένδεκα (εκ των δώδεκα τότε κρατών μελών) αφενός και το Hνωμένο Bασίλειο αφετέρου συμφώνησαν στο Mάαστριχτ πάνω σ' ένα Kοινωνικό Πρωτόκολλο , το οποίο επέτρεπε στους πρώτους να υιοθετήσουν μόνοι τα μέτρα τα οποία έκριναν αναγκαία.

Όμως, η ανωμαλία που είχε δημιουργηθεί με την ύπαρξη μιας κοινής πολιτικής, στην οποία ένα κράτος μέλος δεν συμμεριζόταν τους στόχους των άλλων, διορθώθηκε στο Άμστερνταμ, τον Ιούνιο 1997, με την απόφαση της κυβέρνησης των εργατικών της Μεγάλης Βρετανίας να προσχωρήσει στις κοινωνικές διατάξεις της νέας Συνθήκης και να δεχθεί τις οδηγίες, οι οποίες είχαν ήδη θεσπισθεί με βάση τη συμφωνία του Μάαστριχτ. Εφόσον πλέον υπάρχει ομοφωνία ως προς την κοινωνική πολιτική, το πρωτόκολλο και η συμφωνία γι' αυτήν την πολιτική που είχαν προσαρτηθεί στη Συνθήκη του Μάαστριχτ καταργήθηκαν. Το νέο κεφάλαιο για την κοινωνική πολιτική της Συνθήκης ΕΚ ενσωματώνει τις περισσότερες διατάξεις της συμφωνίας, ιδίως τους στόχους του Kοινοτικού Xάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων των εργαζομένων και τα μέτρα για την επιδίωξη αυτών των στόχων.

Πρέπει, τέλος, να σημειωθεί ότι ο Κοινοτικός Xάρτης των θεμελιωδών δικαιωμάτων των εργαζομένων του 1989 επικαλύπτεται πλέον από τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης , τον οποίο διακήρυξαν πανηγυρικά στη Νίκαια, στις 7 Δεκεμβρίου 2000, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και η Επιτροπή [βλ. το τμήμα 9.2]. Ο Χάρτης του 2000 πλεονεκτεί έναντι του Χάρτη του 1989, αφενός γιατί κατοχυρώνει όχι μόνο τα κοινωνικά δικαιώματα, αλλά όλες τις ατομικές ελευθερίες των πολιτών της Ένωσης και, αφετέρου, γιατί είναι επίσημο έγγραφο γενικά αποδεκτό από όλα τα κράτη μέλη ενώ, όπως είδαμε παραπάνω, ο Κοινωνικός Χάρτης δεν είχε εγκριθεί από το Ηνωμένο Βασίλειο.

Η Συνθήκη της Λισαβόνας δηλώνει ότι η Ένωση αναγνωρίζει τα δικαιώματα, τις ελευθερίες και τις αρχές που περιέχονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 7ης Δεκεμβρίου 2000, όπως προσαρμόσθηκε στις 12 Δεκεμβρίου 2007, στο Στρασβούργο [Χάρτης και επεξηγήσεις], ο οποίος έχει το ίδιο νομικό κύρος με τις Συνθήκες (Άρθρο 6 ΣΕΕ). Αυτό σημαίνει ότι τα κράτη μέλη και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα οφείλουν να σέβονται τις αρχές που αναφέρονται στον Χάρτη υπό τον έλεγχο των δικαστηρίων τους και του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όμως ένα πρωτόκολλο προσαρτημένο στη Συνθήκη δηλώνει ότι ο Χάρτης δεν διευρύνει την ευχέρεια του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ή οποιουδήποτε δικαστηρίου της Πολωνίας ή του Ηνωμένου Βασιλείου, να κρίνει ότι οι νόμοι, οι κανονισμοί ή οι διοικητικές διατάξεις, πρακτικές ή δράση της Πολωνίας ή του Ηνωμένου Βασιλείου δεν συνάδουν με τα θεμελιώδη δικαιώματα, ελευθερίες και αρχές που επιβεβαιώνει.