Το άρθρο 165 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ (πρώην άρθρο 149 ΣΕΚ) δηλώνει ότι η Ένωση συμβάλλει στην ανάπτυξη παιδείας υψηλού επιπέδου, ενθαρρύνοντας τη συνεργασία μεταξύ κρατών μελών και, αν αυτό απαιτείται, υποστηρίζοντας και συμπληρώνοντας τη δράση τους, σεβόμενη ταυτόχρονα πλήρως την αρμοδιότητα των κρατών μελών για το περιεχόμενο της διδασκαλίας και την οργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος, καθώς και την πολιτιστική και γλωσσική τους πολυμορφία. Η δράση της Ένωσης έχει ως στόχο:
* να αναπτύσσει την ευρωπαϊκή διάσταση της παιδείας, μέσω ιδίως της εκμάθησης και της διάδοσης των γλωσσών των κρατών μελών,
* να ευνοεί την κινητικότητα φοιτητών και εκπαιδευτικών, μεταξύ άλλων και μέσω της ακαδημαϊκής αναγνώρισης διπλωμάτων και περιόδων σπουδών,
* να προωθεί τη συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων,
* να αναπτύσσει την ανταλλαγή πληροφοριών και εμπειριών για τα κοινά προβλήματα των εκπαιδευτικών συστημάτων των κρατών μελών,
* να ευνοεί την ανάπτυξη των ανταλλαγών νέων, καθώς και οργανωτών κοινωνικομορφωτικών δραστηριοτήτων, και να ενθαρρύνει τη συμμετοχή των νέων στο δημοκρατικό βίο της Ευρώπης,
* να ενθαρρύνει την ανάπτυξη της εκπαίδευσης εξ αποστάσεως.
* να αναπτύσσει την ευρωπαϊκή διάσταση του αθλητισμού, προάγοντας την δικαιότητα και τον ανοιχτό χαρακτήρα των αθλητικών αναμετρήσεων και τη συνεργασία μεταξύ των αρμόδιων για τον αθλητισμό φορέων, καθώς και προστατεύοντας τη σωματική και ηθική ακεραιότητα των αθλητών, ιδίως των νεότερων μεταξύ τους.
Σύμφωνα με το άρθρο 166 της ΣΛΕΕ (πρώην άρθρο 150 ΣΕΚ), η Ένωση εφαρμόζει πολιτική επαγγελματικής κατάρτισης, η οποία στηρίζει και συμπληρώνει τις δράσεις των κρατών μελών, σεβόμενη ταυτόχρονα πλήρως την αρμοδιότητα των κρατών μελών για το περιεχόμενο και την οργάνωση της επαγγελματικής εκπαίδευσης. Η δράση της Ένωσης έχει ως στόχο:
* να διευκολύνει την προσαρμογή στις μεταλλαγές της βιομηχανίας, ιδίως μέσω της επαγγελματικής εκπαίδευσης και του επαγγελματικού αναπροσανατολισμού,
* να βελτιώνει την αρχική επαγγελματική εκπαίδευση και τη συνεχή κατάρτιση, για να διευκολύνεται η επαγγελματική ένταξη και επανένταξη στην αγορά της εργασίας,
* να διευκολύνει την πρόσβαση στην επαγγελματική εκπαίδευση και την ενίσχυση της κινητικότητας των εκπαιδευτών και των εκπαιδευομένων και ιδίως των νέων,
* να τονώνει τη συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων στον τομέα της κατάρτισης,
* να αναπτύσσει την ανταλλαγή πληροφοριών και εμπειριών για τα κοινά προβλήματα των συστημάτων κατάρτισης των κρατών μελών.
Προκειμένου να συμβάλει στην υλοποίηση των στόχων των άρθρων 165 και 166, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, αποφασίζοντας σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία και μετά από διαβούλευση με την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και με την Επιτροπή των Περιφερειών, θεσπίζουν δράσεις ενθάρρυνσης, χωρίς να εναρμονίζουν τις νομοθετικές και κανονιστικές διατάξεις των κρατών μελών. Το Συμβούλιο, μετά από πρόταση της Επιτροπής, διατυπώνει συστάσεις. Ένας διαδικτυακός τόπος συγκεντρώνει τα μέτρα που λαμβάνονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση για να προωθήσουν την εκμάθηση γλωσσών και τη γλωσσική ποικιλομορφία. Η Επιτροπή προωθεί ένα στρατηγικό πλαίσιο για την πολυγλωσσία. Είναι προφανές ότι η ΕΕ, όχι μόνο σέβεται την πολιτισμική ποικιλία των κρατών μελών της, αλλά την ενθαρρύνει [βλ. το τμήμα 10.3].
Στη βάση της συνεργασίας στο πεδίο της παιδείας υπάρχει η συλλογή και διάδοση πληροφοριών πάνω στα προγράμματα και τα σχέδια των διάφορων οργανισμών ανώτερης εκπαίδευσης στα κράτη μέλη. Ένα δίκτυο πληροφοριών για την εκπαίδευση στην Eυρωπαϊκή Κοινότητα, υπό το όνομα EURYDICE, είναι στη διάθεση αυτών που έχουν διάφορες αρμοδιότητες στο πεδίο της εκπαίδευσης, όπως είναι τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, οι εθνικές αρχές και οι υπεύθυνοι για την ανώτερη εκπαίδευση στα κράτη μέλη [Ψήφισμα και συμπεράσματα του Συμβουλίου]. Το δίκτυο EURYDICE είναι το κύριο μέσο παροχής πληροφοριών για τις δομές, τα συστήματα και τις εξελίξεις στο πεδίο της εκπαίδευσης σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Το δίκτυο επιτρέπει την αμοιβαία ανταλλαγή εμπεριστατωμένων πληροφοριών, συγκριτικών μελετών, εκθέσεων και ερευνών πάνω σε θέματα κοινής προτεραιότητας, τα οποία καθορίζονται, μεταξύ άλλων, από την Εκπαιδευτική Επιτροπή και τη συμβουλευτική επιτροπή για την επαγγελματική κατάρτιση [Απόφαση 2004/223]. Ένα κοινό πλαίσιο για τη συστηματική παραγωγή ευρωπαϊκών στατιστικών στον τομέα της εκπαίδευσης και της διά βίου μάθησης είναι η βάση για τις πολιτικές αποφάσεις σε αυτόν τον τομέα [Κανονισμός 452/2008].
Ένα όργανο της ευρωπαϊκής πολιτικής επαγγελματικής κατάρτισης είναι το Eυρωπαϊκό Κέντρο για την Aνάπτυξη της Eπαγγελματικής Κατάρτισης (CEDEFOP) με έδρα τη Θεσσαλονίκη [Κανονισμός 337/75]. Αυτό το κέντρο έχει ένα πρόγραμμα εργασίας που διαρθρώνεται γύρω από δύο άξονες προτεραιότητας: τα τυπικά προσόντα και τη λειτουργία των συστημάτων επαγγελματικής κατάρτισης. O πρώτος άξονας αφορά βασικά τη διαφάνεια των τυπικών προσόντων και τα νέα επαγγέλματα σε ευρωπαϊκή κλίμακα, καθώς και την επίδραση που έχουν οι νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας και των τυπικών προσόντων στα συστήματα κατάρτισης. O δεύτερος άξονας αφορά, αφενός, τις στρατηγικές που αναπτύσσονται για την καλύτερη δυνατή σύνδεση των μορφών και των σταδίων της κατάρτισης με σκοπό τη συνεχή δια βίου μάθηση, και, αφετέρου, τη βελτίωση της κατάρτισης των εκπαιδευτικών. Στα πλαίσια της συμφωνίας για τον Eυρωπαϊκό Oικονομικό Xώρο, οι χώρες της EZEΣ συμμετέχουν στα προγράμματα του CEDEFOP.
Στα πλαίσια της στρατηγικής της Λισαβόνας, το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας (ΕΙΤ) ιδρύθηκε, το 2008 στη Βουδαπέστη, για να συμβάλλει στην ανάπτυξη της ικανότητας της Ένωσης και των κρατών μελών στην καινοτομία περιλαμβάνοντας στην προσπάθεια αυτή τις δραστηριότητες εκπαίδευσης, έρευνας και καινοτομίας κατά τα υψηλότερα δυνατά πρότυπα [Κανονισμός 294/2008 και απόφαση 2008/634]. Ακολουθώντας το παράδειγμα του Massachusetts Institute of Technology (MIΤ), το ΕΙΤ στοχεύει στη μεταφορά των αποτελεσμάτων των δραστηριοτήτων του από την τριτοβάθμια εκπαίδευση, την καινοτομία και την έρευνα στο επιχειρηματικό πεδίο και στην εμπορική χρήση τους, καθώς και στην υποστήριξη της δημιουργίας νεοσύστατων επιχειρήσεων, θυγατρικών επιχειρήσεων και μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Το ΕΙΤ λειτουργεί πρωταρχικά μέσω αξιοκρατικών, αυτόνομων εταιρικών συμπράξεων με ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ερευνητικούς οργανισμούς, επιχειρήσεις και άλλους ενδιαφερόμενους φορείς υπό τη μορφή βιώσιμων και μακροπρόθεσμα αυτοδύναμων στρατηγικών δικτύων στη διαδικασία της καινοτομίας. Οι εταιρικές αυτές συμπράξεις επιλέγονται από το διοικητικό συμβούλιο του ΕΙΤ βάσει διαφανούς διαδικασίας για την επιλογή των άριστων και ορίζονται ως «κοινότητες γνώσης και καινοτομίας» (ΚΓΚ).
Η πρωτοβουλία eLearning, που ξεκίνησε στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισαβόνας, επιδιώκει να συμπληρώσει τα ευρωπαϊκά κενά στη χρησιμοποίηση νέων τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνίας ώστε να επιταχυνθεί η εξέλιξη των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης, ο εξοπλισμός όλων των σχολείων της Ένωσης, η κατάρτιση του πληθυσμού σε όλα τα επίπεδα και η διασύνδεση των σχολείων (ευρωπαϊκό δίκτυο σχολείων) [CΟΜ (2000) 318]
Η εμβληματική πρωτοβουλία «Νεολαία σε κίνηση» της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» [βλ. το τμήμα 7.3] στοχεύει στο να ενισχυθούν οι επιδόσεις και η ελκυστικότητα των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης της Ευρώπης σε διεθνές επίπεδο και να βελτιωθεί η συνολική ποιότητα σε όλα τα επίπεδα εκπαίδευσης και κατάρτισης στην ΕΕ, συνδυάζοντας αριστεία και ισότητα μέσα από την προώθηση της κινητικότητας των σπουδαστών και των εκπαιδευομένων και τη βελτίωση της κατάστασης των νέων στον τομέα της απασχόλησης [COM.2010/2020].
Μια απόφαση του Συμβουλίου αποσκοπεί στο να ευνοήσει την κινητικότητα και την ευελιξία στην αγορά εργασίας της Ευρώπης, βελτιώνοντας τη διαφάνεια και διευκολύνοντας την αμοιβαία αναγνώριση των διπλωμάτων, των επαγγελματικών προσόντων και των ικανοτήτων. Αυτό θα επιτευχθεί με την καθιέρωση, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενός ενιαίου πλαισίου με προσωπικό χαρακτήρα, του λεγόμενου "Europass" [Απόφαση 2241/2004], το οποίο θα έχει τη μορφή δομημένου χαρτοφυλακίου όπου θα συγκεντρώνονται όλα τα προϋπάρχοντα αλλά διαφορετικά έγγραφα: "Europass-ευρωπαϊκό βιογραφικό σημείωμα", "Europass-κινητικότητα" (για τις περιόδους μαθητείας σε άλλες χώρες), "Europass-συμπλήρωμα διπλώματος" (για την τριτοβάθμια εκπαίδευση), "Europass-συμπλήρωμα πιστοποιητικού" (για την επαγγελματική κατάρτιση), "Europass-διαβατήριο γλωσσών" (για τις γλωσσικές ικανότητες).
Mεταξύ των ευρωπαϊκών δραστηριοτήτων στο πεδίο της εκπαίδευσης πρέπει να υπολογιστεί η σύμβαση για τη δημιουργία του Eυρωπαϊκού Πανεπιστημιακού Iνστιτούτου της Φλωρεντίας [Σύμβαση]. Eιδικεύεται σε θέματα έρευνας σε τέσσερα τμήματα: ιστορία και πολιτισμός, οικονομικές επιστήμες, νομικές επιστήμες, πολιτικές και κοινωνικές επιστήμες. Το Iνστιτούτο έχει ως αποστολή να συμβάλλει στην ανάπτυξη της πολιτιστικής και επιστημονικής κληρονομιάς της Eυρώπης με τις ομοιότητες και τις διαφοροποιήσεις της. Το Iνστιτούτο αναπτύσσει διεπιστημονικά ερευνητικά προγράμματα σχετικά με τα κύρια θέματα που αντιμετωπίζει η ευρωπαϊκή κοινωνία και ιδίως σχετικά με τα θέματα που συνδέονται με την ευρωπαϊκή οικοδόμηση. Oι εργασίες της έρευνας καλύπτουν τα μεγάλα κινήματα και τους θεσμούς που χαρακτηρίζουν την ιστορία και την εξέλιξη της Eυρώπης. H Eυρωπαϊκή Eπιτροπή υποστηρίζει οικονομικά διάφορες δραστηριότητες του Iνστιτούτου, και ιδίως τη βιβλιοθήκη έρευνας και την ευρωπαϊκή βιβλιοθήκη (πρόγραμμα EUROLIB). Eπιπλέον η Eπιτροπή καλύπτει τις δαπάνες σχετικά με τα ιστορικά αρχεία των Eυρωπαϊκών Κοινοτήτων, των οποίων η διαχείριση εξασφαλίζεται από το Iνστιτούτο.
Ένα ψήφισμα του Συμβουλίου καλεί τα κράτη μέλη να ενθαρρύνουν την εκμάθηση γλωσσών σε μικρή ηλικία για να προωθηθεί η ευρωπαϊκή πολυγλωσσία με σεβασμό της πολιτιστικής ιδιαιτερότητας. Ένα ψήφισμα του Συμβουλίου καλεί τα κράτη μέλη να δημιουργήσουν διαφανή συστήματα αξιολόγησης και εξασφάλισης της ποιότητας της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης βασιζόμενα σε αυστηρά κριτήρια, όπως η αξιολόγηση των προγραμμάτων ή των ιδρυμάτων με εσωτερικές ή εξωτερικές διαδικασίες, η συμμετοχή των σπουδαστών, η δημοσίευση των αποτελεσμάτων και η διεθνής συμμετοχή. Σύμφωνα με αυτή τη σύσταση ιδρύθηκε το 2000 η Ευρωπαϊκή Ένωση για τη διασφάλιση της ποιότητας στην τριτοβάθμια εκπαίδευση (ENQA). Μια άλλη σύσταση καλεί τα κράτη μέλη να ενθαρρύνουν όλα τα ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που λειτουργούν στην επικράτειά τους να εισαγάγουν ή να αναπτύξουν αυστηρά εσωτερικά συστήματα διασφάλισης της ποιότητας και να τους επιτρέπουν να επιλέγουν ελεύθερα τους οργανισμούς διασφάλισης που περιλαμβάνονται σε ένα «Ευρωπαϊκό Μητρώο Οργανισμών Διασφάλισης της Ποιότητας» (Ευρωπαϊκό Μητρώο) [Σύσταση 2006/143]. Με συστάσεις θεσπίστηκαν το ευρωπαϊκό σύστημα πιστωτικών μονάδων για την επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση (ECVEΤ) και το ευρωπαϊκό πλαίσιο αναφοράς για τη διασφάλιση της ποιότητας στην επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση.
Το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα Επαγγελματικής Εκπαίδευσης (ΕΙΕΕ), το οποίο είναι εγκαταστημένο στο Τορίνο, συμβάλλει στη βελτίωση της «ανάπτυξης του ανθρωπίνου κεφαλαίου», που ορίζεται ως εργασία που συμβάλλει στην δια βίου ανάπτυξη των δεξιοτήτων και ικανοτήτων μέσω βελτίωσης των συστημάτων επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, σε χώρες επιλέξιμες για υποστήριξη στα πλαίσια του μηχανισμού προενταξιακής βοήθειας [βλ. τα τμήματα 12.3.4 και 25.2] και του ευρωπαϊκού μηχανισμού γειτονίας και εταιρικής σχέσης [βλ. το τμήμα 25.4] ή σε άλλες χώρες, οι οποίες ορίζονται με απόφαση του διοικητικού του συμβουλίου [Κανονισμός 1339/2008].
Η Κοινότητα/Ένωση έχει συνάψει συμφωνίες συνεργασίας στα πεδία της ανώτερης παιδείας και της επαγγελματικής κατάρτισης με τις Ηνωμένες Πολιτείες [Απόφαση 2006/910 και Συμφωνία] και με τον Καναδά [Απόφαση 2006/964 και Συμφωνία]. Αυτά τα προγράμματα συνεργασίας επιδιώκουν να ενθαρρύνουν, αφενός, τις ανταλλαγές γνώσεων, φοιτητών και εκπαιδευτικών και, αφετέρου, τις κοινές δραστηριότητες μεταξύ ιδρυμάτων ανώτερης εκπαίδευσης, εκπαιδευτικών και επιχειρήσεων στην ΕΕ, τις ΗΠΑ και τον Καναδά.
Ο αθλητισμός καλύπτεται από μια δήλωση προσαρτημένη στη Συνθήκη του Άμστερνταμ, η οποία περιέχει δύο σημαντικές αρχές: ότι ο αθλητισμός παίζει ρόλο στη διαμόρφωση ταυτότητας, που σημαίνει ότι οι εθνικές ταυτότητες σε αυτόν τον τομέα είναι σεβαστές· και ότι τα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να ζητούν τη γνώμη των αθλητικών ενώσεων όταν συζητούνται σημαντικά θέματα ικανά να επηρεάσουν τον αθλητισμό, πράγμα που τους δίνει γνωμοδοτικό ρόλο σε αυτά τα θέματα [βλ. το τμήμα 6.4.1]. Ένα Λευκό Βιβλίο της Επιτροπής στοχεύει να ενθαρρύνει τη συζήτηση σχετικά με συγκεκριμένα προβλήματα, να ενισχύσει την παρουσία του αθλητισμού στη χάραξη πολιτικής της ΕΕ και να βελτιώσει τη δημόσια πληροφόρηση στις ανάγκες και τις ιδιομορφίες του τομέα [COM/2007/391].
