Η εξάλειψη των εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων και των υπηρεσιών μεταξύ των κρατών μελών είναι ένας από τους βασικούς στόχους της Κοινότητας (άρ. 3 ΣΕΚ). Για τους υπηκόους των κρατών μελών αυτός ο στόχος περιλαμβάνει, ιδίως, το δικαίωμα να ασκούν επάγγελμα, ως αυτοαπασχολούμενοι ή μισθωτοί, σε κράτος μέλος άλλο από εκείνο όπου απέκτησαν τα επαγγελματικά προσόντα τους. Mετά την κατάργηση των φανερών διακρίσεων, σύμφωνα με το γράμμα και το πνεύμα της Συνθήκης, μπορούσαν να παραμείνουν άλλα εμπόδια στην ελευθερία εγκατάστασης, δηλαδή οι πολυάριθμες απαιτήσεις των κρατών μελών στο πεδίο της επαγγελματικής κατάρτισης των μισθωτών και μη μισθωτών εργαζομένων και οι διάφορες προδιαγραφές για την εξάσκηση βιομηχανικών ή εμπορικών δραστηριοτήτων. Αν και οι απαιτήσεις αυτές δεν ήταν αφ' εαυτές μεροληπτικές, μπορούσαν να εμποδίσουν την ελεύθερη εγκατάσταση των προσώπων, μόνο και μόνο γιατί διέφεραν από κράτος σε κράτος και υποχρέωναν τον ενδιαφερόμενο να περάσει νέες εξετάσεις για αναγνώριση της επαγγελματικής του κατάρτισης. Γι' αυτό το άρθρο 47 της Συνθήκης ΕΚ αναθέτει στο Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο να εκδίδουν οδηγίες σχετικά με την αμοιβαία αναγνώριση των διπλωμάτων, πιστοποιητικών και άλλων τίτλων καθώς και οδηγίες για το συντονισμό των εθνικών διατάξεων των σχετικών με την πρόσβαση σε μη μισθωτές δραστηριότητες και με την εξάσκησή των. Τέτοιες οδηγίες είχαν πράγματι εκδοθεί για ορισμένα επαγγέλματα, όπως των νοσοκόμων, ιατρών, αρχιτεκτόνων και δικηγόρων, αλλά καταργήθηκαν από τη γενική οδηγία για την αναγνώριση των επαγγελματικών προσόντων που εξετάζουμε παρακάτω.

Πράγματι, στα πλαίσια της στρατηγικής της Λισαβόνας για την οικονομική και κοινωνική μεταρρύθμιση [βλ. το τμήμα 13.3.2] η στρατηγική για την εσωτερική αγορά των υπηρεσιών αποβλέπει ιδίως στο να καταστεί η ελεύθερη παροχή υπηρεσιών στο εσωτερικό της Κοινότητας εξίσου ευχερής με την ελεύθερη παροχή υπηρεσιών στο εσωτερικό ενός κράτους μέλους. Αυτός είναι ο στόχος της οδηγίας σχετικά με την αναγνώριση των επαγγελματικών προσόντων [Οδηγία 2005/36]. Η οδηγία 2005/36 εφαρμόζεται σε κάθε υπήκοο κράτους μέλους ο οποίος επιθυμεί να ασκήσει νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα σε κράτος μέλος άλλο από εκείνο όπου απέκτησε τα επαγγελματικά προσόντα του είτε ως αυτοαπασχολούμενος είτε ως μισθωτός, συμπεριλαμβανομένων των ασκούντων ελευθέρια επαγγέλματα. Θεσπίζει τους κανόνες σύμφωνα με τους οποίους το κράτος μέλος που εξαρτά την ανάληψη ή την άσκηση νομοθετικά κατοχυρωμένου επαγγέλματος, στην επικράτειά του, από την κατοχή καθορισμένων επαγγελματικών προσόντων (κράτος μέλος υποδοχής) αναγνωρίζει, για την ανάληψη και την άσκηση του συγκεκριμένου επαγγέλματος, τα επαγγελματικά προσόντα που έχουν αποκτηθεί σε ένα ή περισσότερα άλλα κράτη μέλη (κράτη μέλη καταγωγής) δίνοντας στον κάτοχό τους το δικαίωμα να ασκεί εκεί αυτό το επάγγελμα. Διευκρινίζει επίσης ότι οι διατάξεις του άρθρου 45 της Συνθήκης ΕΚ εφαρμόζονται και σε επαγγέλματα που σχετίζονται με την άσκηση δημόσιας λειτουργίας, όπως ιδίως το επάγγελμα του συμβολαιογράφου.

Σύμφωνα με αυτήν την οδηγία, «νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα» είναι η επαγγελματική δραστηριότητα ή το σύνολο επαγγελματικών δραστηριοτήτων των οποίων η ανάληψη ή η άσκηση εξαρτάται άμεσα ή έμμεσα από την κατοχή καθορισμένων επαγγελματικών προσόντων, ειδικότερα, τη χρήση επαγγελματικού τίτλου. «Επαγγελματικά προσόντα» είναι τα προσόντα που πιστοποιούνται από τίτλο εκπαίδευσης, από βεβαίωση επάρκειας ή/και από επαγγελματική πείρα. Ως «τίτλος εκπαίδευσης» θεωρούνται τα διπλώματα, πιστοποιητικά και άλλοι τίτλοι που χορηγούνται από αρχή κράτους μέλους. «Δοκιμασία επάρκειας» είναι ο έλεγχος που αφορά αποκλειστικά τις επαγγελματικές γνώσεις του αιτούντος, διενεργείται δε από τις αρμόδιες αρχές του κράτους μέλους υποδοχής με σκοπό να εκτιμηθεί η ικανότητα του αιτούντος να εξασκήσει νομοθετικά κατοχυρωμένο επάγγελμα στο εν λόγω κράτος μέλος. Η δοκιμασία επάρκειας πρέπει να λαμβάνει υπόψη το γεγονός ότι ο αιτών είναι αναγνωρισμένος επαγγελματίας στο κράτος μέλος καταγωγής ή προέλευσής του και να καλύπτει τομείς γνώσεων, η γνώση των οποίων αποτελεί βασική προϋπόθεση για την άσκηση του επαγγέλματος στο κράτος μέλος υποδοχής.

Η αναγνώριση των επαγγελματικών προσόντων από το κράτος μέλος υποδοχής παρέχει στο δικαιούχο τη δυνατότητα να αποκτήσει, στο εν λόγω κράτος μέλος, πρόσβαση στο ίδιο επάγγελμα για το οποίο διαθέτει τα προσόντα στο κράτος μέλος καταγωγής, και να το ασκεί στο κράτος μέλος υποδοχής υπό τις ίδιες προϋποθέσεις όπως και οι υπήκοοί του. Παρέχει επίσης τη δυνατότητα παροχής υπηρεσιών σε περίπτωση που ο πάροχος μετακινείται στην επικράτεια του κράτους μέλους υποδοχής προκειμένου να ασκήσει το επάγγελμα του προσωρινά και περιστασιακά. Σε αυτήν την περίπτωση, το κράτος μέλος υποδοχής απαλλάσσει τους εγκατεστημένους σε άλλο κράτος μέλος παρόχους υπηρεσιών από τις απαιτήσεις που επιβάλλονται στους επαγγελματίες που είναι εγκατεστημένοι στο έδαφός του και οι οποίες αφορούν την αδειοδότηση, την καταχώριση ή την προσχώρηση σε επαγγελματική οργάνωση ή σε επαγγελματικό φορέα. Όμως, η άσκηση νομοθετικά κατοχυρωμένου επαγγέλματος υπόκειται στους επαγγελματικούς και πειθαρχικούς κανόνες του κράτους μέλους υποδοχής που αφορούν τα επαγγελματικά προσόντα. Προκειμένου να καθοριστεί ο μηχανισμός αναγνώρισης βάσει του γενικού συστήματος, τα διάφορα εθνικά συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης έχουν καταταγεί σε πέντε επίπεδα που εκτείνονται από την εκπαίδευση που δεν απαιτεί κάποιο πιστοποιητικό ή δίπλωμα στο δίπλωμα που πιστοποιεί ότι ο κάτοχος ολοκλήρωσε επιτυχώς κύκλο μεταδευτεροβάθμιων σπουδών ελάχιστης διάρκειας τεσσάρων ετών.

Tο γενικό σύστημα αναγνώρισης δεν εμποδίζει ένα κράτος μέλος να επιβάλλει σε κάθε πρόσωπο που ασκεί ένα επάγγελμα σε αυτό το κράτος μέλος ειδικές απαιτήσεις, ως αποτέλεσμα της εφαρμογής επαγγελματικών ρυθμίσεων που υπαγορεύονται από το γενικό συμφέρον. Οι απαιτήσεις αυτές αφορούν κυρίως τις ρυθμίσεις σχετικά με την οργάνωση του επαγγέλματος, τους επαγγελματικούς κανόνες, περιλαμβανομένων των δεοντολογικών, τις ρυθμίσεις σχετικά με τον έλεγχο και την ευθύνη. Όμως, η οδηγία 2005/36 περιέχει διατάξεις που αποτρέπουν την παράκαμψη των εθνικών απαιτήσεων δια της αναγνώρισης προσόντων σε άλλο κράτος μέλος και της εκ των υστέρων απαίτησης αναγνώρισης από το κράτος καταγωγής.

Για να ενθαρρυνθεί η ελεύθερη κυκλοφορία των επαγγελματιών, διασφαλίζοντας παράλληλα επαρκές επίπεδο προσόντων, ορισμένες επαγγελματικές ενώσεις και οργανώσεις ή κράτη μέλη μπορούν να προτείνουν κοινές βάσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο . Μια κοινή βάση είναι σειρά κριτηρίων που επιτρέπουν να αντισταθμίζεται το ευρύτερο δυνατό φάσμα των ουσιαστικών διαφορών που έχει διαπιστωθεί ότι υπάρχουν ως προς τις απαιτήσεις εκπαίδευσης στα δύο τρίτα τουλάχιστον των κρατών μελών, ή όλων των κρατών μελών όπου το συγκεκριμένο επάγγελμα είναι νομοθετικά κατοχυρωμένο. Τα κριτήρια αυτά μπορούν, για παράδειγμα, να περιλαμβάνουν απαιτήσεις όπως η επιπρόσθετη εκπαίδευση, μια περίοδος προσαρμογής άσκησης υπό εποπτεία, μια δοκιμασία επάρκειας, ή ένα καθορισμένο ελάχιστο επίπεδο επαγγελματικής άσκησης, ή συνδυασμούς των ανωτέρω.

Η ελεύθερη κυκλοφορία και η αμοιβαία αναγνώριση των τίτλων εκπαίδευσης ιατρού, νοσοκόμου υπεύθυνου για γενική περίθαλψη, οδοντιάτρου, κτηνιάτρου, μαίας/μαιευτή, φαρμακοποιού και αρχιτέκτονα βασίζεται στη θεμελιώδη αρχή της αυτόματης αναγνώρισης των τίτλων εκπαίδευσης βάσει συντονισμού των ελάχιστων όρων εκπαίδευσης. Η οδηγία 2005/36 υιοθετεί την αρχή της αυτόματης αναγνώρισης των ιατρικών και οδοντιατρικών ειδικεύσεων που αναγνωρίζονται σε τουλάχιστον δύο κράτη μέλη, αλλά περιορίζει τις νέες ιατρικές ειδικεύσεις που επιδέχονται αυτόματη αναγνώριση σε εκείνες που ισχύουν σε τουλάχιστον δύο πέμπτα των κρατών μελών.

Η αναγνώριση των επαγγελματικών προσόντων των δικηγόρων όσον αφορά το δικαίωμα άμεσης εγκατάστασης βάσει του επαγγελματικού τίτλου του κράτους μέλους υποδοχής καλύπτεται από την οδηγία 2005/36. Αυτή η οδηγία δεν θίγει, όμως, την εφαρμογή της οδηγίας 77/249 περί διευκολύνσεως της πραγματικής ασκήσεως της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών από δικηγόρους ή της οδηγίας 98/5 για τη διευκόλυνση της μόνιμης άσκησης του δικηγορικού επαγγέλματος σε κράτος μέλος διάφορο εκείνου στο οποίο αποκτήθηκε ο επαγγελματικός τίτλος. Εφόσον υπόκεινται σε νομοθετική ρύθμιση, η οδηγία 2005/36 περιλαμβάνει επίσης τα ελεύθερα επαγγέλματα, τα οποία είναι, σύμφωνα με αυτήν την οδηγία, τα επαγγέλματα που ασκούν με βάση σχετικά επαγγελματικά προσόντα σε προσωπική, υπεύθυνη και επαγγελματικά ανεξάρτητη βάση, όσοι παρέχουν διανοητικές υπηρεσίες και υπηρεσίες εννοιολογικού σχεδιασμού, προς το συμφέρον του πελάτη και του κοινού